Niepowodzenia szkolne to (wg. W. Okonia) proces pojawiania się braków w wymaganych przez szkołę wiadomościach i
umiejętnościach ucznia oraz negatywnego stosunku młodzieży wobec tych wymagań.
Niepowodzenia szkolne dotyczą:
- nauczycieli - wychowawcze,
dydaktyczne, organizacyjne
- uczniów - w zachowaniu, w
uczeniu się
Przyczyny niepowodzeń szkolnych:
(wg. Cz. Kupisiewicza i H. Spionek)
- ekonomiczno - społeczne (złe warunki materialne,
mieszkaniowe, niewłaściwa postawa rodziców wobec dziecka, brak zrozumienia
i zaspokojenia potrzeb dziecka, niski poziom intelektualny i kulturalny
rodziców)
O pozytywnym stosunku do nauki decyduje wiele czynników, wśród nich ważne
jest przygotowanie dziecka do szkoły przez rodziców. Należy unikać straszenia
szkołą, lekceważącego wypowiadania się na temat szkoły, uczyć dziecko
samodzielności i obowiązkowości. Troska rodziny o dziecko uczęszczające
do szkoły musi obejmować wszystkie elementy warunkujące powodzenia szkolne, a
więc:
- stan zdrowia i rozwój fizyczny,
- rozwój motoryczny, umysłowy, emocjonalny i społeczny,
- rozwój i realizację zainteresowań zarówno przedmiotami nauki, jak i
dziedzinami pozaszkolnymi,
- zewnętrzne warunki życia,
- atmosferę panującą w rodzinie,
- tryb życia, organizację codziennych zajęć, a w szczególności
przygotowanie zadań domowych.
Nie sprzyja powodzeniu szkolnemu konfliktowa atmosfera w rodzinie,
alkoholizm, atmosfera nerwowości, ciągłego pośpiechu, chaosu, nieporządku.
Chętniej i lepiej uczy się dziecko, które czuje się w domu potrzebne i
kochane, które jest traktowane życzliwie, poważnie i konsekwentnie. Dzieci w
młodszym wieku szkolnym uczą się głównie dlatego, że rodzice cieszą się z ich
dobrych stopni lub karzą za złe oceny.
Kolejnym czynnikiem wpływającym na osiąganie pozytywnych wyników w nauce
jest stan zdrowia dziecka. Uczeń, który często opuszcza lekcje - nawet z
najbardziej uzasadnionych przyczyn - zazwyczaj ma luki w materiale nauczania.
Nawet najbardziej fachowa pomoc nie przyniesie takich korzyści jak bezpośredni
udział ucznia w lekcji. Niektórzy rodzice zatrzymują dziecko w domu także z
błahych powodów. Postępowanie takie ma wpływ na niepowodzenia dziecka.
- pedagogiczne (tkwią w procesie dydaktycznym,
niedostateczne przygotowanie nauczycieli, błędy dydaktyczne, wadliwa
postawa w stosunku do uczniów)
(Wg. Cz. Kupisiewicza) dzielimy je na:
- Przyczyny związane z nieodpowiednimi "zewnętrznymi" warunkami
pracy dydaktycznej nauczyciela: braki systemu szkolnego, nieodpowiednie
podręczniki szkolne, niedostateczne wyposażenie szkół w pomoce dydaktyczne,
trudne warunki organizacyjne, dwuzmianowość, nadmierna liczba uczniów w klasie.
- Przyczyny, które wiążą się z działalnością dydaktyczną nauczyciela: błędy
i usterki metodyczne i wychowawcze wynikające z niedostatecznej znajomości
uczniów, błędy wynikające z braku dostatecznej opieki nad uczniami mającymi
trudności w nauce, brak właściwego przygotowania do zajęć, zaniedbywanie
podnoszenia kwalifikacji.
- Przyczyny związane z wadliwą pracą ucznia: niechęć do nauki, lenistwo,
lekceważenie obowiązków szkolnych.
Niekorzystnie wpływa też na osiągnięcia ucznia nauczyciel zbyt liberalny,
mało wymagający, niesystematyczny, nie mobilizujący uczniów do pracy.
- biopsychiczne (tkwiące w dziecku, np. wady
wymowy, wzroku, słuchu, zaburzenia percepcyjne, itp.)
Do czynników biopsychicznych mających wpływ na efekty w edukacji należą:
1. poziom inteligencji ucznia,
2. temperament,
3. cechy charakteru,
4. stan zdrowia,
5. rozwój psychomotoryczny
Nierównomierność w obrębie rozwoju umysłowego, to fragmentaryczne deficyty
rozwojowe. Obejmują one: spostrzeganie wzrokowe, spostrzeganie słuchowe, rozwój
motoryczny i manualny.
Zaburzenia w rozwoju spostrzegania wzrokowego
Uczniowie rozumiejąc znaczenie litery i cyfry jako symbolu, nie potrafią
posługiwać się nimi jako znakami graficznymi. Trudno im rozróżniać i odtwarzać
kształty liter i cyfr. Opóźnienia rozwoju funkcji wzrokowych utrudniają także
naukę pisania. Uczniowie opuszczają drobne elementy graficzne, niewłaściwie
rozplanowują pismo w zeszycie, nie mieszczą się w liniach. Popełniają dużo
błędów ortograficznych.
Opóźniony rozwój spostrzegania słuchowego
Dzieci mogą dobrze słyszeć, ale mają problemy z różnicowaniem dźwięków.
Mają trudności z podziałem wyrazów na głoski oraz scalaniu głosek w wyrazy.
Wyraźne są kłopoty z czytaniem, pisaniem, nauką wierszy, tabliczki mnożenia.
Zaburzeniem analizatora słuchowego są także spowodowane wady wymowy.
Rozwój ruchowy
Dzieci z zaburzonym rozwojem ruchowym wykonują wszystkie czynności wolniej
i mniej precyzyjnie niż ich rówieśnicy. Wykonują też wiele ruchów dodatkowych,
niecelowych.
Można zaobserwować różnego typu zaburzenia:
- zaburzenia koordynacji ruchowej (dziecko dobrze wykonuje poszczególne
ruchy, ale nie potrafi ich powiązać w harmonijną całość. Dzieci mają trudności
w jeździe na rowerze, pływaniu, ich ruchy lokomocyjne są niezgrabne.)
- zaburzenia małych grup mięśni (obniżenie sprawności manualnej, zbyt wolne
tempo wykonywania czynności, zbyt mała precyzja ruchów dłoni i palców. Dzieci o
obniżonej sprawności manualnej rysują i piszą brzydko, nie łączą liter w
wyrazach, piszą wolno, często nie nadążają za klasą. Wytwory plastyczne są
nieestetyczne.)
- obniżenie precyzji ruchów (precyzja czyli dokładność wykonywanego ruchu.
Dzieci często wykonują współruchy - wysuwają język, machają nogami. Często
występuje wzmożone napięcie mięśniowe, zbyt silne naciskanie ołówka. Napięte
mogą być także mięśnie nie biorące udziału w pracy, wskutek tego ruchy całego
ciała są kanciaste i sztywne.)
- zaburzenie koordynacji wzrokowo - ruchowej (dzieci jakby nie potrafią
dostosować swoich ruchów do właściwości przedmiotów, np. nie potrafią schwytać
lecącej piłki, wspiąć się na drabinki.)
U niektórych dzieci zaburzenia rozwoju ruchowego występują w postaci
nieprawidłowej lateralizacji.
Obok właściwego poziomu funkcji intelektualnych, percepcyjnych i
motorycznych istotną przyczyną niepowodzeń szkolnych jest zaburzony rozwój
mowy.
Zaburzenia w rozwoju społeczno - emocjonalnym
Uczniowie mogą przejawiać nadpobudliwość psychoruchową, co ma niekorzystny
wpływ na postępy w nauce. Utrudnia to skupienie uwagi, dzieci szybko
rozpraszają się i niewiele pamiętają z lekcji, nie potrafią długo usiedzieć w
jednym miejscu, przeszkadzają innym.
Zachowania dzieci nadpobudliwych:
- nadmierna potrzeba aktywności ruchowej,
- gwałtowność reakcji,
- nadmierna wzruszeniowość,
-nadpobudliwość poznawcza - trudności z koncentracją uwagi.
Przyczyną niepowodzeń może być także zahamowanie psychoruchowe - czyli
zmniejszona aktywność. Dzieci takie wolniej działają, spostrzegają i
myślą.
Sukces w nauce szkolnej jest uwarunkowany także prawidłowym rozwojem
emocjonalnym i społecznym. Najczęściej występujące zaburzenia w rozwoju
społeczno - emocjonalnym, to:
- nieumiejętność opanowywania reakcji uczuciowych (nieuzasadniony śmiech,
płacz)
- nadpobudliwość emocjonalna (wzmożone lęki, skłonność do płaczu, gniewu,
złości)
- obniżone poczucie obowiązku
- trudności w podporządkowaniu się wymaganiom otoczenia
Dzieci reagują gwałtownie, cechuje je egocentryzm uczuciowy, często nie
potrafią zrezygnować z własnych zachcianek dla wspólnego dobra, są
niesystematyczne, nieobowiązkowe, niewytrwałe.
Osobną przyczyną sukcesów i porażek szkolnych są przewlekłe choroby
ucznia.
Co mogą zrobić rodzice, aby dziecko uniknęło trudności
w nauce?
1. Otaczać dziecko
troskliwą opieką od najmłodszych lat.
2. Dbać o prawidłowy rozwój
fizyczny.
3. Troszczyć się o
prawidłowy rozwój dziecka we wszystkich jego sferach.
4. Przygotować dziecko do
nauki szkolnej poprzez rozwijanie samodzielności, zainteresowań poznawczych,
chęci do pracy.
5. Przez lata nauki dbać o
zdrowie fizyczne i psychiczne dziecka.
6. Troszczyć się o dobrą
atmosferę w rodzinie, o zaspokajanie potrzeb emocjonalnych, zwłaszcza potrzeby
bezpieczeństwa.
7. Dbać o prawidłowe
stosunki swego dziecka z rówieśnikami, a także nauczycielami.
8. Stawiać dziecku
wymagania dostosowane do jego możliwości.
9. Utrzymywać systematyczny
kontakt ze szkołą i wychowawcą.
10. Zapewnić jak najlepsze
warunki do odrabiania lekcji, tj. miejsce, czas i spokój.
11. Systematycznie
interesować się sprawami szkolnymi dziecka.
Na podstawie pozycji Bogumiła
Łuczak
"Niepowodzenia w nauce"
G&P 2000